Kącik logopedyczny

BAJECZKA LOGOPEDYCZNA

(ćwiczenia usprawniające pracę narządów artykulacyjnych)

 „Spacer świnki”

Na wiejskim podwórku mieszkała mała świnka – Chrumoczka (naśladujemy odgłos świnki)Była ona bardzo ciekawa wszystkiego, co się wokół niej dzieje (otwieramy szeroko buzię i językiem oblizujemy wargę górną i dolną, robiąc koło)dlatego też postanowiła sprawdzić, co robią inne zwierzątka i wybrała się na spacer. Na łące spotkała krowę, która jadła smaczną trawę (naśladujemy ryk krowy i ruszamy ustami, tak jakbyśmy coś przeżuwali). Niedaleko krowy, na polanie, hasał koń Siwek razem ze swoim małym źrebaczkiem (kląskamy, jak konie). Świnka przywitała się ze zwierzątkami i poszła dalej, kiedy doszła do lasu, usłyszała wołanie sowy (naśladujemy sowę u-hu-u-hu). Zdziwiła się, bo przecież sowy w dzień śpią, jednak ta powiedziała jej, że obudził ją dźwięk wozu strażackiego, który jechał w stronę podwórka świnki (na przemian rozciągamy wargi i-o-i-o, można głośno –potem coraz ciszej). Chrumoczka bardzo się wystraszyła i pobiegła do swojego domu (dyszymy jak w trakcie męczącego biegu, wysuwamy język, otwieramy usta). Kiedy świnka dobiegła na miejsce okazało się, że strażacy gasili pożar kurnika, biedne kurki rozbiegły się po całym podwórku, głośno gdacząc (naśladujemy kurki ko-ko), a gospodarz pędził za nimi, usiłując je wszystkie policzyć (otwieramy buzię i liczymy języczkiem wszystkie zęby u góry i na dole). Na szczęście wszystko dobrze się skończyło, wszystkie kury się znalazły. Gospodarz podziękował strażakom za pomoc, a jego córka przesłała na pożegnanie buziaki (cmokamy, ściągając mocno wargi). Chrumoczka była taka zmęczona, że położyła się w swojej ulubionej kałuży i zasnęła, głośno chrapiąc (otwieramy usta i chrapiemy).

autor: Joanna Daniel

ODDYCHANIE A MOWA

Pamiętajcie – prawidłowy, zdrowy oddech – to oddech nosem. Nie ustami!
Co się dzieje, jeśli dziecko stale/ często oddycha ustami?
  • utrwala się nieprawidłowa pozycja języka w jamie ustnej – przy otwartej jamie ustnej język biernie płasko leży na dnie jamy ustnej, co ogranicza ruchomość i osłabia pionizację języka;
  • istnieje wysokie ryzyko tzw. wymowy międzyzębowej – jest to wymowa głosek z językiem wsuniętym między zęby (poza jamą ustną);
  • występuje duże prawdopodobieństwo wadliwej wymowy głosek, które wymagają pionizacji języka (sz, ż, cz, dż, l, r, t, d);
  • praca oraz napięcie mięśni języka i warg ulegają osłabieniu;
  • istnieje ryzyko wad zgryzu – język, który stale spoczywa ułożony płasko na dole jamy ustnej lub wręcz wypada z ust oddziałuje na zęby, z niby niewielką, ale stałą siłą nacisku, powodując wady zgryzu (przodozgryz, zgryz otwarty, wychylenia zębów lub całych łuków zębowych, zęby rotujące do wewnątrz);
  • utrwalają się nieprawidłowe funkcje połykania i żucia – wymagają one pełnej sprawności i pionizacji języka;
  • rozwój kości twarzoczaszki ulega zaburzeniu.

Jakie mogą być przyczyny oddychania ustami zamiast nosem?

  • przerost trzeciego migdała – jedna z najczęstszych przyczyn. Jeśli mamy takie podejrzenie, należy wykonać badanie endoskopowe lub nasofiberoskopię u laryngologa. Przerost trzeciego migdała, oprócz nieprawidłowego oddychania może prowadzić do niedosłuchu, wadliwej wymowy niektórych głosek oraz zmiany barwy głosu dziecka na grubszy, chrapliwy;
  • inne patologiczne zmiany w jamie nosowej, np. polipy;
  • alergie – nos zatkany stale katarem alergicznym uniemożliwia prawidłowy oddech i dziecko oddycha ustami;
  • obniżone napięcie mięśniowe – kiedy mięśnie aparatu artykulacyjnego są zbyt słabe, żuchwa opada, wargi nie zamykają się i kształtuje się ustny tor oddechowy;
  • często również może być nawykowe – np. wykształcone poprzez częste podawanie smoczka, butelki, niekapka – używanie tych przedmiotów bardzo utrwala ustny tor oddechowy, nawet jeśli drogi oddechowe są drożne;
  • często spotyka się też sytuacje, kiedy po usunięciu trzeciego migdała jama nosowa jest już drożna, ale zostaje nawyk otwartych ust.
          Jeśli  dziecko oddycha ustami i ma problemy logopedyczne, w pierwszej kolejności należy udać się do laryngologa, by sprawdzić przyczynę. Po usunięciu/ leczeniu przyczyny należy jak najszybciej rozpocząć terapię logopedyczną. Są oczywiście przypadki (mniejszość, ale są), że otwarte usta nie wpłyną negatywnie na wymowę. Ale nawet wówczas, wskazane są ćwiczenia wzmacniające mięśnie artykulacyjne.

Ćwiczenia oddechowe wykonujemy:

  • w przewietrzonym pomieszczeniu
  • przed jedzeniem lub 2–3 godziny po posiłku
  • systematycznie 2–3 razy dziennie przez ok. 2–3 min
  • przedłużanie wydechu nie może być zbyt długie, bo może opróżnić płuca z tzw. „powietrza zapasowego”

 PRZYKŁADY ĆWICZEŃ USPRAWNIAJĄCYCH PRAWIDŁOWY ODDECH

  1. Chłodzenie gorącej zupy.
  2. Wąchanie kwiatów, zapachów, potraw, kosmetyków.
  3. Dmuchanie na zmarzniętą szybę, chuchanie na złączone dłonie.
  4. Zdmuchiwanie kropli deszczu, płatków śniegu, piórek, listków.
  5. Nadmuchiwanie balonów.
  6. Nabieranie powietrza nosem przy zamkniętej buzi i wypuszczanie przy jednoczesnej artykulacji głoski np. /s/ lub /f/.
  7. Zdmuchiwanie chrupek, piłeczek, kawałków waty z gładkiej a następnie szorstkiej powierzchni.
  8. Dmuchanie na płomień świecy tak, aby go nie zgasić.
  9. Puszczanie baniek mydlanych.
  10. Dmuchanie na wiatraczki, w gwizdki.
  11. Gwizdanie.
  12. Dmuchanie na wycięty z papieru grzebień, od strony lewej do prawej, tak, aby na jednym wydechu wychyliły się wszystkie zęby grzebienia.
  13. Oddychanie w pozycji leżącej z zabawką ułożoną na brzuchu.
  14. Naśladowanie na jednym wydechu śmiechu różnych osób np. dziewczynka: hi, hi, hi, chłopiec: ha, ha, ha, staruszka: he, he, he, mężczyzna: ho, ho, ho.
  15. Zabawy fonacyjne samogłoskami aaa…, ooo…., uuu…, eee.., yyy …, iii …
  16. Liczenie na jednym wydechu 1, 2, 3, 4, 5….

NAJCZĘSTSZE WADY WYMOWY

  • SYGMATYZM (seplenienie)
                Nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych jednego, dwóch lub wszystkich trzech szeregów (szereg syczący s, z, c, dz; szereg ciszący ś, ź, ć, dź; szereg szumiący sz, rz, cz, dż). Najczęstszymi przyczynami występowania sygmatyzmu są nieprawidłowa budowa języka, wady zgryzu, niska sprawność narządów artykulacyjnych w tym brak pionizacji języka, upośledzenie słuchu, częste choroby dróg oddechowych, nieprawidłowe wzorce mowy.
  • ROTACYZM
                Nieprawidłowa artykulacja głoski r. Najczęstszymi przyczynami występowania rotacyzmu są  anomalie w budowie języka, podniebienia twardego, anomalie zgryzowe, zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe, wady anatomiczne ograniczające ruchliwość języka, niedostateczne słuchowe różnicowanie dźwięków, nieprawidłowe wzorce mowy.
  • KAPPACYZM, GAMMACYZM
                Nieprawidłowa artykulacja głosek tylnojęzykowych zwartych k, g, k’, g’. Najczęstszymi przyczynami występowania kappacyzmu i gammacyzmu jest słaba sprawność języka, zwłaszcza jego tylnej części. Zamiast zwarcia się tylnej części języka  z podniebieniem miękkim miejsce zwarcia przesuwa się do przodu jamy ustnej.
  • RYNOLALIA (nosowanie)
                Nieprawidłowa artykulacja głosek ustnych (a,e,o,i,b,c,d,k,s,t,w,z )
i nosowych (ą,ę,m,n,ń,n’,m’). Do najczęstszych przyczyn nosowania można zaliczyć rozszczep podniebienia, wrodzone krótkie podniebienie, niedowłady i porażenia mięśni podniebiennych, niedrożność jamy nosowo-gardłowej spowodowanej przerostem śluzówki nosa, ostrymi i przewlekłymi stanami zapalnymi górnych dróg oddechowych, przerostem trzeciego migdałka, skrzywieniem przegrody nosowej.
  • MOWA BEZDŹWIĘCZNA
                Nieumiejętność realizacji głosek dźwięcznych, zastępowanie głosek dźwięcznych (b,d,g,w,z,ź,ż,l,ł,r,m,n,j,dz,dź,dż+ samogłoski) bezdźwięcznymi (p, t,k,f,s,ś,sz,c,ć,cz,ch) oraz ich mylenie.  Do najczęstszych przyczyn występowania mowy bezdźwięcznej zalicza się niedokształcenie słuchu fonematycznego, niedosłuch, niedostateczna praca mięśni wiązadeł głosowych, które warunkują drgania, niedokształcenia kinestezji mowy odpowiedzialnej za czucie  ułożenia narządów mowy, uszkodzenia centralnego systemu nerwowego.

PRZYKŁADY ZABAW I ĆWICZEŃ USPRAWNIAJĄCYCH NARZĄDY ARTYKULACYJNE 

               Wyrazistość wymowy oraz umiejętność nabywania kolejnych głosek przez dziecko w znacznym stopniu zależy od sprawności narządów mownych. Ćwiczenia usprawniające motorykę narządów mownych tj. szczęki dolnej, warg, języka, podniebienia miękkiego są ważnym elementem wspomagającym prawidłowy rozwój artykulacji dziecka w wieku przedszkolnym. Rodzice z powodzeniem mogą pomagać swojemu dziecku wykonując z nim ćwiczenia usprawniające pracę narządów mownych. Należy przy tym pamiętać o tym, że ćwiczenia narządów artykulacyjnych należy wykonywać systematycznie, najlepiej 5-10 min dziennie.
ZABAWY I ĆWICZENIA WARG I POLICZKÓW

Minki – naśladowanie min: wesołej – płaskie wargi, rozciągnięte od ucha do ucha, uśmiech szeroki, smutnej – podkówka z warg, obrażonej – wargi nadęte, zdenerwowanej – wargi wąskie.
Całuski – przesyłanie całusków, wargi wysunięte do przodu, cmokanie.
Rybka – wysuwanie warg do przodu  i rozszerzanie na końcu jak u ryb.
Zły pies – naśladowanie złego psa, unoszenie górnej wargi, wyszczerzanie  zębów, warczenie psa.
Echo – dobitne wymawianie samogłosek a, o, e, u, y, i
Masaż warg – nagryzanie zębami wargi dolnej, potem górnej.
Baloniki – nabranie powietrza i zatrzymanie go w wydętych policzkach, przesuwanie powietrza z jednego policzka do drugiego, balon pękł – dziecko palcami uderza w policzki.                                                 
Zajęczy pyszczek – wciąganie policzków do jamy ustnej.
Motorek – parskanie wargami, naśladowanie odgłosu motoru, traktora.
Wzywanie pomocy – wyraźne wymawianie samogłosek w parach: e-o – naśladowanie karetki pogotowia, i-u  – naśladowanie policji,  e-u  – naśladowanie straży  pożarnej.

ZABAWY I ĆWICZENIA JĘZYKA

Kotki – kotek pije mleko (szybkie ruchy języka w przód i w tył, kotek oblizuje się (czubek języka okrąża szeroko otwarte wargi).
Zmęczony piesek – naśladowanie pieska, który głośno oddycha i język  ma mocno wysunięty na brodę.
Szczoteczka – język to szczoteczka do zębów, która po kolei czyści zęby górne od strony zewnętrznej i wewnętrznej, a następnie zęby dolne z obu stron.
Łyżeczka – unoszenie przodu i boków języka,
Łopatka – wysuwanie płaskiego i szerokiego języka, itp.
Koniki – czubek języka uderza o podniebienie i opada na dół.
Żabka – dziecko z talerzyka zbiera płatki kukurydziane za pomocą czubka  języka, stara się wyciągnąć długi język, jak u żaby.
Język masażysta – czubek języka masuje delikatnie podniebienie, dziąsła na górze i dole, wargi, policzki od środka, próbuje rysować kreseczki, kółeczka.

ZABAWY I ĆWICZENIA PODNIEBIENIA MIĘKIEGO

Wdychanie powietrza nosem, wydychanie powietrza przez szeroko otwarte usta,
Kasłanie przy wysuniętym na zewnątrz jamy ustnej języku,
Energiczne wymawianie par sylab: uk-ku, ug-gu, ok.-ko, og-go, uku-ugu, oko-ogo, 
Płukanie gardła,
Chrapanie na wdechu i wydechu
Oddychanie wyłącznie przez nos lub wyłącznie przez usta
ciąganie policzków
  • wymawianie połączeń – głosek tylnojęzykowych zwartych z samogłoskami; np.: ga,
go, gu, ge, gy, gi, gą, gę
ZABAWY I ĆWICZENIA SZCZĘKI DOLNEJ
Naśladowanie ziewania.
Wąchanie kwiatów – duży wdech nosem i wydech ustami z jednoczesnym wymawianiem głoski aaa (jako zachwyt), ooo (jako zdziwienie).
Chwytanie górnej wargi dolnymi zębami.
Opuszczanie i unoszenia dolnej szczęki. Wymawianie szerokiego a i przechodzenie do wymawiania a połączonego z głoską s (aaas).
Ruchy szczęki dolnej w prawo i w lewo przy wargach rozchylonych i zamkniętych.
Głęboki wdech nosem i wydech ustami z jednoczesną wymową głoski a, tak samo z wymową głoski o.

ROZWÓJ MOWY DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

 
                   Okres swoistej mowy dziecięcej przypada na okres edukacji przedszkolnej  czyli dotyczy dzieci w wieku 3-7 lat
i charakteryzuje się dynamicznym rozwojem mowy oraz systematycznym wzbogacaniem słownika dziecka.
                   Dziecko 3-letnie
                   Mowę dziecka w tym wieku charakteryzuje zmiękczanie głosek s, z, c, dz choć zdarza się, że występują już one w niezmienionej formie.
Głoska „r” może zaś być zamieniana na „l”, „j”. Powinny być wypowiadane wszystkie samogłoski choć w mowie spontanicznej mogą być zamieniane a=o, e=a, i=y, oraz spółgłoski:
  • wargowe (twarde i zmiękczone) – m, m’, b, b’, p, p’.
  • wargowo-zębowe – f, f’, w, w’
  • środkowo-językowe – ś, ź, ć dź, ń
  • tylnojęzykowe – k, k’, g, g’
  • szczelinowe – ch
  • przedniojęzykowo-zębowe – t, d, n, z
  • przedniojęzykowo-dziąsłowe – l, l’
  • oraz j
                  
Chociaż większość głosek w izolacji jest wypowiadana poprawnie, to w mowie spontanicznej występuje opuszczanie opuszczanie sylab końcowych i początkowych
(np. zupa midolowa), przestawki głoskowe (np. kolomotywa), zniekształcenie wyrazów (np. olompocik).
                   Dziecko 4 letnie
                   Powinno poprawie używać głosek s, z, c,dz nie zmiękczając ich. Może pojawić się głoska „r”, która po opanowaniu często zostaje nadużywana (np. mreko). Brak opanowania głoski „r” w tym wieku nie powinien nas jeszcze niepokoić. Głoski sz, ż, cz, dż dziecko może jeszcze zamieniać na s, z, c, dz.
                   Dziecko 5-letnie
                   Mowa dziecka jest już prawie całkowicie zrozumiała. Głoska „r” powinna już być poprawnie wymawiana choć często jest jeszcze zamieniana na”l”. Dziecko również prawidłowo artykułuje głoski sz, ż, cz, dż lecz nadal w mowie spontanicznej zamienia je na s, z,c,dz. Nadal występuje zjawisko upraszczania grup spółgłoskowych w nagłosie i śródgłosie wyrazu.
                   Dziecko 6-7-letnie
                   W wieku 6 lat mowa dziecka powinna być poprawna pod względem artykulacyjnym, a w wieku 7 lat również pod względem gramatycznym i składniowym. Jest to bardzo ważne, gdyż prawidłowa artykulacja jest jednym z głównych warunków decydującym o powodzeniu w szkole. Ma to wielkie znaczenie w procesie czytania i pisania co przekłada się na istotę słuchu fonematycznego.
JAKIE SĄ PRZYCZYNY PROBLEMÓW Z WYMOWĄ?
  • Zbyt długie karmienie butelką
  • Zbyt długie ssanie smoczka
  • Ssanie kciuka
  • Dłużej utryzmujący się katar
  • Przerośniety trzeci migdał
  • Problemy z przerośnietymi migdałkami podniebiennymi
  • Infantylny sposób połykania – wsuwanie czubka języka między zęby
  • Wada zgryzu
  • Zbyt krótkie wędziedełko podjęzykowe lub wędzidełka wargowe
  • Wczesna próchnica zębów mlecznych
  • Rozszczep podniebienia/warg
  • Nieprawidłowe oddychanie
  • Niedosłuch
  • Dostarczanie nieprawidłowych wzorców mowy (mówienie zdziecinniałe do dziecka)
 
KIEDY DO LOGOPEDY?
 
  • Po ukończeniu 1 roku życia nie wypowiada nawet najprostszych słów tj. mama, tata, baba
  • Mimo, iż skończyło 2 lata wypowiada tylko kilka słów i nie łączy ich razem
  • Mając 3 lata mówi niezrozumiale dla otoczenia (często jedynie rodzice potrafią zrozumieć słowa czy zwroty)
  • Ukończyło 4 lata a głoski s, z, c, dz wypowiada jako ś, ż, ć, dź (np.sanki-sianki), nie podejmuje pierwszych prób wymowy głosek sz, rz, cz, dż
  • Ma 5/6 lat a w jego wymowie nie zauważysz żadnych prób wymowy głoski r
  • W czasie mówienia wkłada język między zęby,
  • Cały czas mówi przez nos
  • Ma problemy ze słuchem lub nie rozumie, co do niego mówisz
  • Budowa narządów artykulacyjnych odbiega od normy np. wady zgryzu, krótkie wędzidełko, rozszczep podniebienia, rozszczep warg)